دانلود کتاب سواد خبری دیجیتال و روزنامه‌نگاری مشارکتی: راهنمایی برای یافتن حقیقت و پیمایش در فضای اطلاعاتی دیجیتال

در اوت ۲۰۲۱، خبری منتشر شد مبنی بر اینکه طالبان — یک گروه سیاسی و مذهبیِ محافظه‌کارِ اسلامی — در تلاش برای تصرف کابل است. دوستم که در آن زمان در ایالات متحده به سر می‌برد، به‌سرعت از این ماجرا باخبر شد؛ اما او می‌خواست فراتر از گزارش‌های رسانه‌های سنتی برود و از زبان کسانی که در پایتخت این کشورِ آسیایی زندگی می‌کردند، بشنود که واقعاً چه می‌گذرد. ​​او که هم کنجکاوِ اخبار بود و هم می‌خواست بداند افغانستان چه فرصت‌هایی برای آشنایی‌های عاشقانه دارد، موقعیت مکانی خود را در یک اپلیکیشن دوست‌یابی روی شهر کابل تنظیم کرد و شروع به گفتگو با افرادی کرد که با آن‌ها «هم‌خوان» (match) شده بود. در حالی که انتظار می‌رفت گفتگویی معمولی در جریان باشد، در روز ۱۵ اوت پیامی تکان‌دهنده از مردی دریافت کرد که در اپلیکیشن با او آشنا شده بود. در مکالمه‌ای که قاعدتاً باید عادی می‌بود، آن مرد به دوستم خبر داد که نیروهای بنیادگرای طالبان با تسلیحات سنگین به کابل هجوم آورده و شهر را به آشوب کشیده‌اند. زمانی که دوستم این پیام نگران‌کننده را دریافت کرد، رسانه‌های جریان اصلی در غرب همچنان گزارش می‌دادند که طالبان هنوز بیرون از کابل هستند و ساکنان شهر نمی‌دانند کابل تا چه زمانی می‌تواند در برابر آن‌ها مقاومت کند. به گفته‌ی او، حتی سه ساعت پس از آنکه او از واقعیت ماجرا باخبر شد، رسانه‌های خبری همچنان همان روایت قبلی را تکرار می‌کردند. بعداً در همان روز، با انتشار گزارش‌هایی از سوی شبکه خبری سی‌ان‌ان (CNN)، آسوشیتدپرس و دیگر سازمان‌های رسانه‌ای معتبر، تأیید شد که آنچه او از قبل می‌دانست حقیقت دارد: رهبران طالبان کنترل کاخ ریاست‌جمهوری در کابل را به دست گرفته‌اند؛ وضعیتی که باعث شد هم افغان‌ها و هم اتباع خارجی به‌سرعت از کشور بگریزند. یکی از دلایل تأخیر در پوشش خبری این وقایع آن بود که بسیاری از روزنامه‌نگاران پیش‌تر به قطر گریخته بودند و شهروندان عادی — به همراه برخی دیگر از نمایندگان رسانه‌ها که هنوز در کابل حضور داشتند — وظیفه یافتند تا اخبارِ آنچه در شهر رخ می‌دهد را به گوش جهانیان برسانند. ماجرای دوستم، هرچند جذاب و واقعی است، اما در عصر دیجیتالِ امروز، شاید کمی غیرمعمول به نظر برسد. امروزه وقتی اتفاقی رخ می‌دهد، لزوماً برای کسب اطلاعات بیشتر به سراغ رسانه‌های سنتی، نظیر تلویزیون یا رادیو، نمی‌رویم. عصر فناوری‌های دیجیتال به ما — به عنوان مصرف‌کنندگانِ اخبار — این امکان را داده است که اطلاعات مربوط به رویدادهای سراسر جهان را به‌صورت لحظه‌ای و از طریق طیف گسترده‌ای از منابع دریافت کنیم. بسیاری از شهروندان با گزارش اخبار از سراسر جهان، در فعالیتی مشارکت می‌کنند که پژوهشگران حوزه روزنامه‌نگاری آن را «روزنامه‌نگاری مشارکتی» نامیده‌اند. علاوه بر این، شمار فزاینده‌ای از آمریکایی‌ها اخبار را از طریق ابزارهای دیجیتال و رسانه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند. بر اساس نظرسنجی مرکز تحقیقاتی «پیو» (Pew Research Center) در سال ۲۰۲۴، ۵۸ درصد از شهروندان ایالات متحده اظهار داشته‌اند که ترجیح می‌دهند اخبار را از طریق ابزارهای دیجیتال، نظیر تلفن‌های هوشمند، تبلت‌ها و رایانه‌ها دنبال کنند («برگه اطلاعات درباره پلتفرم‌های خبری»، ۲۰۲۴). رسانه‌های اجتماعی و سایر بسترهای آنلاین، نقشی به‌ویژه مهم در مصرف اخبار ایفا می‌کنند. دست‌کم ۲۵ درصد از افراد می‌گویند که اغلب اخبار را از طریق رسانه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند، در حالی که ۲۹ درصد دیگر گاه‌به‌گاه از این طریق به اخبار دسترسی دارند («برگه اطلاعات درباره رسانه‌های اجتماعی و اخبار»، ۲۰۲۴). این آمارها، در کنار اتکای روزافزون به فناوری‌های دیجیتال، نشان‌دهنده تغییری بنیادین در نحوه دسترسی مردم به اخبار است. با در نظر گرفتن این تحول در شیوه مصرف اخبار، جای تعجب نیست که اطلاعات حیاتی درباره رویدادهای غیرمنتظره در افغانستان — که تنها دو هفته پیش از خروج برنامه‌ریزی‌شده نیروهای آمریکایی از این کشور رخ داد — نه از طریق یک شبکه پخش رسانه‌ای یا مقاله‌ای در روزنامه، بلکه توسط فردی ناشناس که دوستم در اپلیکیشن «تیندر» (Tinder) با او آشنا شده بود، منتشر شد. با این حال، او زمانی این اطلاعات را کاملاً قابل‌اعتماد دانست که منابع معتبر نیز آن را بازنشر کردند. این موضوع اهمیت هر دو نوع منابع — یعنی منابع غیررسمی و منابع روزنامه‌نگاری — را در دنیای فناوری‌محور و دائماً در حال تحولِ امروز، به‌خوبی نشان می‌دهد. رسانه‌های خبری لزوماً نخستین کسانی نیستند که خبر را منتشر می‌کنند؛ چه بسا فردی ناشناس از رویدادهای مهم باخبر شود و با استفاده از ابزارهای دیجیتالِ در دسترس — مانند وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی — آنچه را دیده است با دیگر کاربران اینترنت به اشتراک بگذارد. آن‌ها می‌توانند با ارائه شواهدی همچون ویدیو، عکس، اسناد و مدارک مشابه، ما را متقاعد کنند که اطلاعات منتشرشده‌شان صحت دارد. با این وجود، به عنوان مصرف‌کنندگان اخبار، ممکن است در قبال محتوایی که این افراد منتشر می‌کنند، کمتر از زمانی که با پیام‌های رسانه‌های خبری سنتی مواجه می‌شویم، آن‌ها را پاسخگو بدانیم. همین پاسخگویی و این انتظار ما که رسانه‌های خبری اطلاعاتی قابل‌اعتماد — تدوین‌شده بر اساس معیارها و هنجارهای مشخص روزنامه‌نگاری — در اختیارمان قرار دهند (اطلاعاتی که بتوانیم بر مبنای آن برای زندگی خود تصمیم‌گیری کنیم)، همان عاملی است که اخبارِ برگرفته از منابع رسانه‌ای معتبر را از مطالبی که توسط کاربران ناشناس اینترنتی منتشر می‌شود، متمایز می‌سازد.